रामसर कराराचा ५० वा वर्धापन दिवस

 रामसर कराराचा ५० वा वर्धापन दिवस

Ø  २ फेब्रुवारी २०२१ रोजी, रामसर कराराचा ५० वा वर्धापन दिवस साजरा करण्यात आला.

Ø  २ फेब्रुवारी हा आंतरराष्ट्रीय वेटलँड्स दिवस (पाणथळ दिवस) म्हणून साजरा केला जातो.

Ø  २०२१ च्या आंतरराष्ट्रीय वेटलँड्स (पाणथळ) दिवसाची संकल्पना - ‘वेटलँड्स अँड वॉटर’.(पाणथळ आणि पाणी)

Ø  संकल्पनेचे महत्त्व -  पृथ्वीवरील १% पेक्षा कमी पाणी हे वापरण्यायोग्य गोडे पाणी आहे आणि त्यातील बहुतेक पाणी पाणथळ प्रदेशात आहे.

रामसर करार (१९७१)

Ø  उद्देश : पाणथळ जागांचे संवर्धन करणे आणि पाणथळ जागांचा विवेकपूर्ण वापर करणे.

Ø  करार अमलात येणारे वर्ष : १९७५

Ø  भारताने करार स्वीकारला : १९८२

Ø  करारावर सही करणारे एकूण देश : १७१

Ø  मुख्यालय : ग्लॅन्ड, स्वित्झर्लंड

Ø  आत्तापर्यंत घोषित जागतिक 'रामसर स्थळे' (RAMSAR SITES) : २४१४

खालील लिंक वरून तुम्ही एमपीएससी साठी उपयुक्त संदर्भ ग्रंथ खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/3nF7x65

यूपीएससी नागरी सेवा पूर्व परीक्षेसाठी उपयुक्त पुस्तके खालील लिंक वरून तुम्ही खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/2XU0NqQ

यूपीएससी नागरी सेवा मुख्य परीक्षेसाठी उपयुक्त पुस्तके खालील लिंक वरून तुम्ही खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/39Ov9Ai

पार्श्वभूमी : २ फेब्रुवारी १९७१ रोजी इराण मधील ‘रामसर’ या शहरात एक आंतरराष्ट्रीय परिषद भरली. पाणथळ जागांच्या संरक्षणासाठीच्या उपाययोजनांवर चर्चा करणे हे या परिषदेचे उद्देश होते. १९७१ मध्ये युनेस्कोच्या (UNESCO) पुढाकाराने ‘रामसर अधिवेशन’ भरवण्यात आले होते. 'पाणथळ जागा' या अत्यंत उपयुक्त आणि उत्पादक अशा परिसंस्था असतात. या परिषदेमध्ये जो ठराव संमत करण्यात आला त्यालाच 'रामसर करार' असे म्हणतात. या करारामध्ये 'पाणथळ जागांची' एक परिपूर्ण अशी व्याख्या बनवण्यात आली. रामसर करारातील तरतुदीनुसार, जागतिक महत्व असणाऱ्या पाणथळ जागांची यादी/सूची निर्माण करण्यात आली. या यादीला 'रामसर स्थळे' (RAMSAR SITES)असे संबोधन केले जाते. १९७५ साली हा करार जागतिक पातळीवर अंमलात आला. ०१ फेब्रुवारी १९८२ रोजी इंदिरा गांधी या सत्तेत असताना भारताने हा करार स्वीकारला आहे.

 

'रामसर स्थळे' यादीत पाणथळ जागांचा समावेश करण्याची पद्धत : करारावर सही करणाऱ्या देशांनी स्वतःच्या देशातील पाणथळ जागांची नावे रामसर स्थळांच्या यादीमध्ये समाविष्ठ करण्यासाठी सुचवावी लागतात. या सुचवलेल्या पाणथळ जागांचा समावेश या करारांतर्गत निर्माण केलेल्या आंतरराष्ट्रीय समितीपुढे येतात. मग ही समिती सुचवलेल्या पाणथळ जागांची तांत्रिक तसेच पर्यावरणीय बाजू अभ्यासून या जागांचा समावेश रामसर स्थळांच्या यादीत करतात. पाणथळ जागांचा समावेश रामसर स्थळांच्या यादीत झाल्यानंतर त्या देशाला त्या स्थळांचे योग्य संरक्षण आणि संवर्धन करावे लागते.

खालील लिंक वरून तुम्ही एमपीएससी साठी उपयुक्त संदर्भ ग्रंथ खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/3nF7x65

यूपीएससी नागरी सेवा पूर्व परीक्षेसाठी उपयुक्त पुस्तके खालील लिंक वरून तुम्ही खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/2XU0NqQ

यूपीएससी नागरी सेवा मुख्य परीक्षेसाठी उपयुक्त पुस्तके खालील लिंक वरून तुम्ही खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/39Ov9Ai

तांत्रिक तसेच पर्यावरणीय बाजूंचा अभ्यास करण्यासाठी खालील ५ आंतरराष्ट्रीय संघटना सहकार्य करतात.

१) बर्डलाइफ इंटरनेशनल

२) इंटरनॅशनल युनियन फॉर कन्झर्व्हेशन ऑफ नेचर (आययूसीएन).

३) आंतरराष्ट्रीय जल व्यवस्थापन संस्था (आयडब्ल्यूएमआय)

४) वेटलँड्स आंतरराष्ट्रीय

५) डब्ल्यूडब्ल्यूएफ आंतरराष्ट्रीय

 

मॉन्ट्रेक्स रेकॉर्ड

Ø  रामसार करार अंतर्गत मॉन्ट्रेक्स रेकॉर्ड ची नोंद ठेवली जाते.

Ø  १९९० साली मॉन्ट्रेक्स रेकॉर्डला मान्यता देणार आली.

Ø  मॉन्ट्रेक्स रेकॉर्ड ही त्या रामसर स्थळांची यादी आहे, जिथे प्रतिकूल पर्यावरणीय बदल झाले आहेत, घडत आहेत किंवा तंत्रज्ञानाच्या घडामोडींमुळे, प्रदूषणमुळे किंवा मानवी हस्तक्षेपामुळे हे प्रतिकूल बदल भविष्यात उद्भवू शकतात.

Ø  सध्या भारताची दोन रामसर स्थळे मॉन्ट्रेक्स रेकॉर्डमध्ये आहेत.

Ø  केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (राजस्थान) आणि लोकटक सरोवर (मणिपूर)

Ø  चिल्का सरोवर (ओडिशा) हे रामसर स्थळ पूर्वी या रेकॉर्डमध्ये होते परंतु नंतर काढून टाकण्यात आले.

 

खालील लिंक वरून तुम्ही एमपीएससी साठी उपयुक्त संदर्भ ग्रंथ खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/3nF7x65

यूपीएससी नागरी सेवा पूर्व परीक्षेसाठी उपयुक्त पुस्तके खालील लिंक वरून तुम्ही खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/2XU0NqQ

यूपीएससी नागरी सेवा मुख्य परीक्षेसाठी उपयुक्त पुस्तके खालील लिंक वरून तुम्ही खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/39Ov9Ai

रामसर करार आणि रामसर स्थळांसंदर्भात महत्वपूर्ण फॅक्टस

Ø  भारतातील सर्वात अलीकडे रामसर पाणथळ प्रदेश/जागा (RAMSAR SITES) म्हणून निवड झालेले ठिकाण  - स्टार्टसपुक त्सो आणि त्सो कार (लडाख) हे जोड तलाव आहेत. (डिसेंबर २०२०)

Ø  भारतातील सर्वात मोठे रामसर पाणथळ प्रदेश/जागा (RAMSAR SITES) - चिल्का सरोवर (ओरिसा)

Ø  भारतातील सर्वात लहान रामसर पाणथळ प्रदेश/जागा (RAMSAR SITES) - रेणुका सरोवर (हिमाचल प्रदेश)

Ø  भारतातील पहिले रामसर पाणथळ प्रदेश/जागा (RAMSAR SITES) म्हणून मान्यता मिळालेले ठिकाण -  चिल्का सरोवर (ओरिसा) आणि केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (राजस्थान)

Ø  भारतातील सर्वात जास्त रामसर पाणथळ प्रदेश/जागा (RAMSAR SITES) असणारे राज्य - उत्तर प्रदेश (एकूण ८ आहेत)

Ø  जगातील सर्वात मोठे रामसर पाणथळ प्रदेश/जागा (RAMSAR SITES) -  नगीरी-तुंबा-मॅन्डोम्बे (डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ कॉंगो) आणि मॉड राणीचे आखात (कॅनडा) प्रत्येकी ६०,००० चौरस किलोमीटर

Ø  जगातील पहिले रामसर पाणथळ प्रदेश/जागा (RAMSAR SITES) म्हणून मान्यता मिळालेले ठिकाण - कोबोर्ग द्वीपकल्प, १९७४ (ऑस्ट्रेलिया)

Ø  जगात सर्वात जास्त रामसर पाणथळ प्रदेश/जागा (RAMSAR SITES) असणार देश - युनायटेड किंगडम (एकूण १७५)

Ø  रामसर संरक्षणाखाली सर्वात जास्त क्षेत्र (जमीन) व्यापलेला देश -  बोलिव्हिया (१४८,००० चौरस किलोमीटर)

Ø  २ फेब्रुवारी, १९७१ रोजी रामसार अधिवेशनावर स्वाक्षरी झाल्यामुळे २ फेब्रुवारी हा आंतरराष्ट्रीय वेटलँड्स दिवस (पाणथळ दिवस) म्हणून साजरा केला जातो.

 

भारताच्या एकूण ४२ पाणथळ जागांचा समावेश रामसर स्थळांच्या यादीत/सूचित आहे.

१) कोल्लेरू सरोवर - आंध्र प्रदेश

२) दीपोर बील सरोवर - आसाम

३) कंवर सरोवर पक्षी अभयारण्य - बिहार

४) नलसरोवर पक्षी अभयारण्य - गुजरात

५) पोंग डॅम सरोवर - हिमाचल प्रदेश

६) चंद्रताल सरोवर - हिमाचल प्रदेश

७) रेणुका सरोवर - हिमाचल प्रदेश

८) होकेरा सरोवर - जम्मू आणि काश्मिर

९) सुरीन्सर, मानसर सरोवर - जम्मू आणि काश्मिर

१०) वूलर सरोवर - जम्मू आणि काश्मिर

११) अष्टमुडी सरोवर - केरळ

१२) वेंबनाद कोल सरोवर - केरळ

१३) सास्थमकोट्टा सरोवर - केरळ

१४) त्सोमोरीरी सरोवर - लडाख

१५) त्सो कार सरोवर - लडाख

१६) भोजतल सरोवर - मध्य प्रदेश

१७) नांदूर मध्यमेश्वर अभयारण्य - महाराष्ट्र

१८) लोणार सरोवर - महाराष्ट्र

१९) लोकटक सरोवर - मणिपूर

२०) चिल्का सरोवर - ओरिसा

२१) भितरकनिका राष्ट्रीय उद्यान - ओरिसा

२२) हरीके तलाव - पंजाब

२३) रोपर सरोवर - पंजाब

२४) कंजली सरोवर - पंजाब

२५) केशोपुर-मैनी समुदाय राखीव क्षेत्र - पंजाब

२६) नानगल वन्यजीव अभयारण्य - पंजाब

२७) बियास संवर्धन राखीव क्षेत्र - पंजाब

२८) सांभार सरोवर - राजस्थान

२९) केवलदेव राष्ट्रीय उद्यान - राजस्थान

३०) पॉइंट कॅलीमेर वन्य जीव आणि पक्षी अभयारण्य - तामिळनाडू

३१) रुद्रसागर सरोवर - त्रिपुरा

३२) ब्रिजघाट ते नरोरा (गंगा नदीचा वरचा भाग) - उत्तर प्रदेश

३३) समान पक्षी अभयारण्य - उत्तर प्रदेश

३४) संधि पक्षी अभयारण्य - उत्तर प्रदेश

३५) सरसाई पक्षी अभयारण्य - उत्तर प्रदेश

३६) नावाबघंज पक्षी अभयारण्य - उत्तर प्रदेश

३७) पार्वती आग्रा पक्षी अभयारण्य - उत्तर प्रदेश

३८) समसपूर पक्षी अभयारण्य - उत्तर प्रदेश

३९) सूर सरोवर - उत्तर प्रदेश

४०) आसन धारण - उत्तराखंड

४१) पूर्व कलकत्ता पाणथळ प्रदेश - पश्चिम बंगाल

४२) सुंदरबन प्रदेश - पश्चिम बंगाल

 

खालील लिंक वरून तुम्ही एमपीएससी साठी उपयुक्त संदर्भ ग्रंथ खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/3nF7x65

यूपीएससी नागरी सेवा पूर्व परीक्षेसाठी उपयुक्त पुस्तके खालील लिंक वरून तुम्ही खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/2XU0NqQ

यूपीएससी नागरी सेवा मुख्य परीक्षेसाठी उपयुक्त पुस्तके खालील लिंक वरून तुम्ही खरेदी करू शकता.

https://amzn.to/39Ov9Ai

वरील माहिती जास्तीसजास्त अचूक देण्याचा प्रयत्न केला आहे. तरीही काही चूक असल्यास कळवावे.

धन्यवाद